Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành Hướng dẫn xây dựng Quy tắc về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ

Trong bối cảnh khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang ngày càng trở thành động lực quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, yêu cầu xây dựng môi trường nghiên cứu minh bạch, trung thực và có trách nhiệm đang được đặt ra ngày càng rõ nét. Bên cạnh việc tạo ra các công trình nghiên cứu có giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn, hoạt động khoa học công nghệ hiện nay còn đòi hỏi phải tuân thủ chặt chẽ các chuẩn mực về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp nhằm nâng cao chất lượng nghiên cứu, bảo vệ uy tín học thuật và củng cố niềm tin của xã hội đối với hoạt động khoa học.

Từ yêu cầu thực tiễn đó, ngày 25/5/2026, Bộ Khoa học và Công nghệ đã ban hành Quyết định số 2557/QĐ-BKHCN về Hướng dẫn xây dựng Quy tắc về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ. Đây được xem là bước đi quan trọng nhằm cụ thể hóa các quy định của Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025 cùng các nghị định hướng dẫn thi hành liên quan đến trách nhiệm bảo đảm liêm chính trong hoạt động nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ.

Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, hướng dẫn không chỉ nhằm phòng ngừa và xử lý các hành vi vi phạm trong nghiên cứu khoa học mà còn hướng tới xây dựng văn hóa nghiên cứu trung thực, khách quan và trách nhiệm trong toàn bộ quá trình nghiên cứu và phát triển công nghệ. Đây được xem là yếu tố nền tảng để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực khoa học, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và tăng cường năng lực cạnh tranh quốc gia trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng.

Hướng dẫn xác định rõ các nguyên tắc cơ bản mà cá nhân tham gia hoạt động nghiên cứu khoa học phải tuân thủ như: trung thực trong đề xuất, thực hiện và công bố kết quả nghiên cứu; khách quan, minh bạch trong thu thập, phân tích và xử lý dữ liệu; tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ; ghi nhận đầy đủ, chính xác đóng góp của các tổ chức, cá nhân liên quan; đồng thời phải có trách nhiệm giải trình đối với kết quả nghiên cứu trước cộng đồng khoa học và xã hội.

Đáng chú ý, hướng dẫn cũng quy định cụ thể nhiều hành vi vi phạm liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp như ngụy tạo dữ liệu, giả mạo dữ liệu, đạo văn, ghi tên tác giả không đúng thực tế, che giấu xung đột lợi ích hoặc làm sai lệch bản chất nghiên cứu. Đây là những hành vi được đánh giá có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến tính trung thực, độ tin cậy và uy tín của hoạt động nghiên cứu khoa học.

Đối với hoạt động công bố khoa học, Bộ Khoa học và Công nghệ yêu cầu các nhà nghiên cứu phải tuân thủ nghiêm các quy định về trích dẫn, công bố minh bạch và không được thực hiện các hành vi như công bố trùng lặp, thao túng trích dẫn để tăng chỉ số khoa học hoặc che giấu sai sót trong nghiên cứu. Trường hợp phát hiện vi phạm, tổ chức, cá nhân có liên quan phải thực hiện cải chính, đính chính hoặc rút bài theo quy định.

Một trong những điểm mới đáng chú ý của hướng dẫn lần này là việc bổ sung các nguyên tắc liên quan đến sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong nghiên cứu khoa học. Trong bối cảnh các công cụ AI ngày càng được ứng dụng rộng rãi trong học thuật và nghiên cứu, Bộ Khoa học và Công nghệ yêu cầu không được sử dụng AI để tạo dữ liệu giả, tài liệu tham khảo không có thật hoặc tạo ra các nội dung chưa được kiểm chứng. Đồng thời, người nghiên cứu phải công khai việc sử dụng AI và chịu trách nhiệm cuối cùng đối với toàn bộ nội dung nghiên cứu được công bố.

Bên cạnh việc quy định trách nhiệm của cá nhân nghiên cứu, hướng dẫn cũng nhấn mạnh vai trò của các cơ quan, tổ chức khoa học và công nghệ trong việc xây dựng cơ chế phòng ngừa và giám sát vi phạm. Các đơn vị phải tổ chức tuyên truyền, phổ biến và tập huấn định kỳ về liêm chính khoa học; triển khai cơ chế rà soát nội bộ đối với dữ liệu, tác giả và trích dẫn; kiểm tra đạo văn trước khi công bố; lưu trữ dữ liệu nghiên cứu và xây dựng cơ chế tiếp nhận, xác minh thông tin phản ánh vi phạm.

Đồng thời, hướng dẫn cũng đề cao nguyên tắc bảo đảm khách quan, công bằng trong xem xét và xử lý vi phạm liêm chính khoa học. Cá nhân bị xem xét có quyền giải trình, quyền khiếu nại theo quy định của pháp luật; không coi người có dấu hiệu vi phạm là người vi phạm nếu chưa có bằng chứng rõ ràng và chưa có kết luận chính thức của cơ quan có thẩm quyền.

Việc ban hành Quyết định số 2557/QĐ-BKHCN về Hướng dẫn xây dựng Quy tắc về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ được đánh giá là bước đi quan trọng nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý đối với hoạt động khoa học công nghệ trong giai đoạn mới. Không chỉ góp phần nâng cao chất lượng nghiên cứu khoa học, hướng dẫn còn tạo nền tảng xây dựng môi trường nghiên cứu chuyên nghiệp, minh bạch và có trách nhiệm, qua đó thúc đẩy phát triển khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo theo hướng bền vững, hội nhập và hiện đại.

Trung tâm Công nghệ số